Ribes Nigrum

Synoniem: 
Zwarte bes
Zwarte aalbes
Cassisbes
Black Currant Seed Oil
European Black Currant
Groseille Noir
Grosella Negra
Nabar
Paper
Ribes Nigri Folium (black currant leaf)
Ribes Nero

 

Beschrijving

 

Een andere naam voor Ribes nigrum is de zwarte aalbes of zwarte bes. Het behoort tot de familie van de Glossulariaceae. De Ribes nigrum struik is inheems in Europa en delen van Azië en is vooral populair in Oost-Europa en Rusland. De struik wordt nog maar zelden in het wild aangetroffen. Groeiplaatsen zijn vooral bossen (moerasbossen, beekdal- en rivierdalbossen en loofbossen in laagveengebieden), houtwallen, waterkanten (beekoevers en brongebieden), zeeduinen (binnenduinen) en soms in knotwilgen.

Geschiedenis

Een extract uit de bladeren van de Ribes nigrumplant bevat ontstekingsremmende componenten, dit is voor het eerst bevestigd in een studie met ratten in 1989 (2). Eerdere studies werden al gedaan in 1908 en 1930 en waarbij de extracten van de bladeren al ingezet werden tegen reumatoïde artritis, jicht en nierproblemen. Het extract van het blad van de Ribes nigrum, is van oudsher een natuurlijke bestrijding van reuma-achtige problemen (1).

De Ribus nigrum bevat een enorm hoog gehalte aan vitamine C en in de tweede Wereldoorlog werden deze bessen vooral gegeven aan kinderen voor het verkrijgen van de nodige behoefte aan vitamine C.

In de 18e eeuw beschreef een professor de Ribes nigrum als de struik van duizend deugden. De cassislikeur wordt nog steeds gebruikt als specialiteit in Bourgondië. Traditionele kruidendokters beweren dat Ribes nigrum diuretische, zweetdrijvende en koortswerende eigenschappen heeft. In Europa behandelde men, lokaal gebruikt, op huidaandoeningen, zoals bij atopische dermatitis, en gebruikte men het als gorgeldrank bij keelpijn. Ribes nigrum sap dat is ingekookt tot een zoet extract gebruikte men bij keelpijn en ontstekingen, verkoudheid, griep, en febriele (koorts) ziekte. Een mengsel gemaakt van Ribes nigrum blad is gebruikt om calculus (verharde plaque), oedeem (zwelling) en aambeien te behandelen.

Eigenschappen

Ribes nigrum (zowel de vrucht zelf als de gehele plant) staat erom bekend veel bijzondere stoffen te bevatten die een goede invloed hebben op de gezondheid. In deze monografie worden het extract van de bladeren en de vetzuren uit de zaden olie behandeld die gebruikt worden in de fytotherapie (2).

Ribes nigrum heeft een vitamine C-gehalte dat naar schatting vijf keer meer is als die van sinaasappels. Ribes nigrum heeft gezondheidsbevorderende eigenschappen. Ribes nigrum is ook rijk aan rutine en andere flavonoïden, die bekend staan alsantioxidanten. Vanwege de hoge essentiële vetzuren in de zaden en bladen zijn ze effectief bij de behandeling van ontstekingen en pijn, kunnen ze ook ten goede komen aan de regulering van de bloedsomloop en de immuniteit.

Werking

Ribes nigrum zaadolie wordt gebruikt voor overgangsklachten, premenstrueel syndroom (PMS), dysmenorroe, mastodynie, hyperlipidemie, en voor het stimuleren van de immuniteit. De bes van Ribus nigrum wordt voor de ziekte van Alzheimer en bij infecties van de bovenste luchtwegen gebruikt, zoals de gewone verkoudheid en griep, spiervermoeidheid, en perifeer arterieel vaatlijden (PAD). Het gedroogde blad van de Ribes nigrum wordt gebruikt voor artritis, jicht, reuma, diarree, koliek, hepatitis, lever aandoeningen, convulsies en inflammatoire aandoeningen van de mond en keel. Het blad van de zwart blad bes wordt ook gebruikt voor hoest en verkoudheid, kinkhoest, desinfecteren van de urine, het bevorderen van diurese, het behandelen van blaasstenen, en als een reinigende thee.

Uitwendig wordt het Ribes nigrum blad gebruikt voor de behandeling van wonden en insectenbeten. In voedingsmiddelen, worden de bessen gebruikt als smaakversterker component in likeuren, voor aroma's, en als voedsel.

De toepasselijke delen van de Ribes nigrum zijn de olie, bessen, bloem en blad. De bessen bevatten de anthocyanidinen delfinidine-3-rutinoside, cyanidine-3-rutinoside en delphinidine-3-glucoside. Maar deze anthocyanidinen lijken niet goed te worden geabsorbeerd (37). Ze worden in de urine uitgescheiden na consumptie (21). Het consumeren van zwarte bessen verhoogt de bloedspiegels met quercetine (22).

De olie wordt verkregen door het persen van de zaden in het fruit van zwarte bessen. Ribes nigrum zaadolie en ook het extract van de bladeren bevat 6% tot 19% gamma-linoleenzuur (GLA), een omega-6 vetzuur, en 13% tot 15% alfa-linoleenzuur (ALA), een omega-3 vetzuur (21, 23, 25, 26). GLA kan gunstig zijn voor mensen die niet in staat zijn om cis-linoleenzuur te metaboliseren tot GLA, en tot adequate prostaglandine E1 (PGE-1). Mensen die hier niet toe in staat zijn hebben een onevenwichtige verhouding van inflammatoire en niet-inflammatoire prostaglandines. GLA is in staat deze verhouding te verbeteren en ontstekingen te verminderen (23, 26).

GLA vermindert ook productie van interleukine 1 (IL-1) -bèta, die betrokken kan zijn bij ontsteking in ziekten zoals reumatoïde artritis (27). Uit onderzoek blijkt dat een hydroalcoholisch extract van het blad van de Ribes nigrum een anti-inflammatoire werking heeft (28).

Het extract van het blad van Ribes nigrum kan de immuunrespons bij gezonde ouderen verbeteren door het verminderen van de productie van prostaglandine E2 (PGE-2) wat bijdraagt aan de daling van de T-cel gemedieerde functie dat in verband gebracht wordt bij veroudering. Het extract verbetert de immuunrespons in de mononucleaire cellen van het perifeer bloed (26). Uit Sommige onderzoeken blijkt dat Ribes nigrum de oxidatieve stress markers kan onderdrukken die ontstaan bij inspanning (15, 24).

Ribes nigrum blad extract wordt gebruikt voor artritis, jicht, reuma, diarree, koliek, hepatitis, lever aandoeningen, convulsies en inflammatoire aandoeningen van de mond en keel. Het extract kan worden gebruikt voor hoest en verkoudheid, kinkhoest, desinfecteren van de urine, het bevorderen van diurese, het behandelen van blaasstenen, en als een reinigend middel.

Werkzame stoffen

De zaadolie van de Ribes nigrum

In 1993 werd een in vitro studie gepubliceerd over de olie uit de zaden van de Ribes nigrum (3). Uit dit onderzoek bleek dat de olie de productie van enkele cytokinen (IL-13, IL-1β en TNF-α) te verlagen, en verminderde in vivo de ochtendstijfheid bij mensen met reumatoïde artritis (3). Echter had het bij dit onderzoek geen effect op de spierkracht van de handen en ook niet op de pijn (3). Volgens een systematische review heeft de olie van ribes nigrum zaad wel een positieve invloed op de pijn en verbetert het de mobiliteit bij reumatoïde artritis (4). Deze olie bevat γ-linoleenzuur (een Omega-6 vetzuur), wat waarschijnlijk bijdraagt aan de ontstekingsremmende werking, omdat het goede prostaglandinen geeft na omzetting door het enzym COX-2.

Het blad van de Ribes nigrum

Onderzoek heeft aangetoond dat een extract van het blad van de Ribes nigrum stoffen bevat die zowel ontstekingsremmend als beschermend werken voor het kraakbeen bij artrose (5). Deze stoffen worden proanthocyanidinen genoemd en wij verdelen deze stoffen in twee klassen:

  1. Prodelphinidinen, die opgebouwd zijn uit gallocatechinen en epigallocatechinen (5).
  2. Procyanidinen, die voor het grootste deel bestaan uit catechinen

Bij een eerder onderzoek naar procyanidinen (uit groene thee) is gebleken dat deze stoffen ontstekingsremmende eigenschappen hebben (7). Ook bij een onderzoek bij ratten, bleken proanthocyanidinen effectief in het bestrijden van ontstekingen (8). Zo werd de vochtophoping bij een ontsteking in de pootjes met 60% verminderd. De hoeveelheid exudaat kon bij een longvlies-ontsteking door inname van proanthocyanidinen met 48% verminderd worden (8). Wat ook lager werd waren de ontstekingscellen die door de ontstekingreactie zelf werd aangetrokken. Dit wordt verklaard door een vergelijkbare verlaging van de stof die deze cellen aantrekt (CINC-1) onder invloed van proanthocyanidinen (8). Ook de cytokinen TNF-α en IL-1β, evenals nitriet- en nitraatlevels, werden minder geproduceerd. De cytokinen IL-6 en IL-10 werden niet beïnvloed door proanthocyanidinen (8). Proanthocyaniden hebben een algemeen anti-inflammatoire werking en werd nog eens met een microscopisch vervolgonderzoek bevestigd (8).

De ontstekingsremmende werking van Ribes nigrum blad heeft ook te maken met een selectieve remming van COX-2 ten opzichte van COX-1, maar er zijn nog andere mechanismen betrokken bij de ontstekingsremmende werking van Ribes nigrum blad. In een vervolgonderzoek bij dezelfde mensen liet zien dat de proanthocyanidinen ervoor zorgen dat er zich minder adhesiemoleculen voor cellen van het afweersysteem aan de wanden van de bloedvaten bevinden (5). Dit zorgt voor minder ontstekingen (9).

Indicaties

Cholesterol verlaging

Uit voorlopig klinische onderzoek blijkt dat Ribes nigrum zaadolie het cholesterolgehalte kan verlagen. Een voorlopige klinische studie toont aan dat het nemen Ribes nigrum zaadolie met 3 gram per dag gedurende 4 weken het low-density lipoproteïne cholesterol (LDL-C) gehalte verlaagt bij gezonde vrouwen (21). Uit een andere klinische proef, waarbij Ribes nigrum zaadolie 1, 8 g tweemaal daags werd ingenomen, het totale cholesterol met ongeveer 16% en triglyceriden met ongeveer 34% verlaagt, en het HDL-cholesterol (HDL-C) verhoogt met ongeveer 35% na 6 weken behandeling bij patiënten met dyslipidemie (29).

Vermindering spierstijfheid

Iinname van Ribes nigrum bes extract in een dosis van 17 mg/kg kan spierstijfheid tegengaan. In een voorlopig klinische proef waarbij zwarte bes anthocyaan extract 17 mg / kg werd ingenomen leek de spierstijfheid bij mensen die 30 minuten achter elkaar type werk deden te verminderen (15). Veel bewijs is echter hiervoor nog niet gevonden (30).

Anti-oxidant

Ribes Nigrum heeft anti-oxidatieve eigenschappen. Ribes Nigrum is een rijke bron van vitamine C, ijzer en quercetine (14).

Anti-inflammatoir

Zowel het blad als de olie uit de zaden zijn ontstekingsremmend. De proanthocyanidinen, zowel de prodelphinidinen als de procyanidinen hebben ontstekingsremmende eigenschappen. De hoeveelheid exudaat kon bij een longvlies-ontsteking door inname van proanthocyanidinen met 48% verminderd worden (8). Anthocyaninen uit de Ribes nigrum inhibeert de secretie van IL-6 door humane macrofagen. IL-6 is een cytokine dat een rol speelt bij ontstekingsbevorderende recties. Anthocyaninen remmen de activatie van NF-κB en hierbij dus ook de inflammatoire respons. De plasmaconcentraties van de ontstekingsbevorderende chemokines IL-8 en IFN-alfa daalden beiden met 25% t.o.v. placebo. Ook de cytokines IL-4 en IL-13 werden geïnhibeerd met respectievelijk 56 en 32% t.o.v. de placebogroep.

De ontstekingsremmende werking van Ribes nigrum blad heeft ook te maken met een selectieve remming van COX-2 ten opzichte van COX-1, maar er zijn nog andere mechanismen betrokken bij de ontstekingsremmende werking van Ribes nigrum blad (5). Suppletie met extracten van het blad van de Ribes Nigrum kan een rol spelen in de preventie en de behandeling van chronische inflammatoire aandoeningen en een daling van allerlei ontstekingsmediatoren (9, 10, 11, 12, 13).

Astma

Proanthocyanidinen van Ribes nigrum verminderen de door IL-4 en IL-13 gestimuleerde secretie van ontstekingsbevorderende chemokines. IL-4 en IL-13 zijn bekende ontstekingsfactoren bij o.a. atopische astma. De Ribes nigrum is rijk aan de antioxidant epigallocatechine, een metaboliet die in pro-anthocyanidines zit, evenals in groene thee. Die stof helpt het immuunsysteem van het lichaam bij het verminderen van de ontstekingsreacties die een veelvoorkomend probleem vormen bij astma-aanvallen. Bij een onderzoek, zij het een ‘reageerbuistest’ met menselijk longepitheel (alveolair epitheel), bleek de Ribes nigrum de typische problematische symptomen van een astma-aanval te verminderen (20).

Gezichtsvermogen

Inname van Ribes nigrum anthocyaninen verbetert de doorbloeding in de oogzenuwknop en de retina (netvlies). Anthocyaninen uit Ribes nigrum kunnen bijdragen aan een vertraging en voorkomen van glaucoom en kunnen een waardevolle aanvulling zijn bij antiglaucoom medicatie (16, 17).

Antiviraal

Ribes nigrum is ook actief tegen het herpes simplex virus. Met Ribes nigrum wordt voorkomen dat de aanhechting van het herpes simplex virus op het celmembraam plaatsvindt almede een remming van de plaquevorming door inhibitie van de eiwitsynthese. De virus kan zich dan niet meer vermenigvuldigen, zo ook is Ribes nigrum actief tegen influenzavirussen type A en B (18, 19).

Veiligheid

Het gebruik van Ribes nigrum bladextract is veilig te gebruiken en er zijn geen bijwerkingen bekend (21, 22, 26, 29, 30, 31, 32, 33, 36). Veilig gebruik bij kinderen is onvoldoende onderzocht.

Zwangerschap of borstvoeding

Door onvoldoende onderzoek is voorzichtigheid geboden bij zwangere vrouwen en vrouwen die borstvoeding geven, en bij kinderen en ouderen.

Interacties medicijnen

De gamma-linoleenzuur in Ribes nigrum zaadolie kan bloeddruk veranderen. Voorzichtigheid is geboden bij patiënten met hoge bloeddruk of degenen die bloeddruk medicatie gebruiken.

De knoppen van Ribes nigrum werken diuretisch en kunnen dus veranderingen teweegbrengen in de elektrolytenbalans. Men dient ook voorzichtig te zijn indien men één van de volgende geneesmiddelen gebruikt: anti-aritmica, hartglycosiden, theophylline, diuretica, lithium anti-oestrageen (tamoxifen) (34).

Ribes nigrum zaadolie bevat GLA die een effect heeft op de bloedplaatjesaggregatie en kan in combinatie met anti stollingsmiddelen het risico op bloedingen verhogen (35).

Contra-indicaties

Bij allergie of hypersensitiviteit voor zwarte bessen of één van de ingrediënten.

Zwarte bessen of het sap ervan worden afgeraden bij kinderen onder de 4 jaar wegens het gehalte aan kleurstoffen en salicylzuur.

Dosering

Ribes nigrum blad extract verhouding 1:10 tinctuur:

Volwassenen: Ribes nigrum blad extract verhouding 1:10: 1 tot 3 x daags 10 tot 30 druppels naar gelang de klachten en het gewicht van patiënt.

Ribes nigrum zaad olie:

Maximale dosering van zwarte bessen zaad olie gebruikt in klinische studies variëren 4,5 - 6 gram per dag tot acht weken, hoewel er geen bewezen effectieve dosis en de veiligheid niet vastgesteld.

Bij verhoogd cholesterol: 2 x daags 1.5 - 1.8 grams werd gebruikt (21, 29).

Referenties: 
  1. Declume, C. (1989) Anti-inflammatory evaluation of a hydroalcoholic extract of black currant leaves (Ribes nigrum). Journal Ethnopharmacology 27;91-98
  2. Gopalan, A.; Reuben, S.C.; Ahmed, S.; Darvesh, A.S.; Hohmann, J.; Bishayee, A. (2012) The health benefits of blackcurrants. Food & Function 3;795-809.
  3. Watson, J.; Byars, M.L.; McGill, P.; Kelman, A.W. (1993) Cytokine and prostaglandin production by monocytes of volunteers and rheumatoid arthritis patients treated with dietary supplements of blackcurrant seed oil. Rheumatology 32;1055-1058.
  4. Cameron, M.; Gagnier, J.J.; Chrubasik, S. (2011) Herbal therapy for treating rheumatoid arthritis. Cochrane Database Systematic Reviews 1;CD002948.
  5. Garbacki, N.; Angenot, L.; Bassleer, C.; Damas, J.; Tits, M. (2002) Effects of prodelphinidins isolated from Ribes nigrum on chondrocyte metabolism and COX activity. Naunyn-Schmiedeberg’s Archives of Pharmacology 365;434-441.
  6. Haqqi, T.M.; Anthony, D.D.; Gupta, S.; Ahmad, N.; Lee, M.S.; Kumar, G.K.; Mukhtar, H. (1999) Prevention of collagen-induced arthritis in mice by a polyphenolic fraction from green tea. Proceedings of the National Academy of Sciences of the USA 96;4524-4529.
  7. Blaszo, G.; Gabor, M.; Rohdewald, P. (1997) Antiinflammatory activities of procyanidin-containing extracts from Pinus pinaster Ait. after oral and cutaneous application. Pharmazie 52;380-382.
  8. Garbacki, N.; Tits, M.; Angenot, L.; Damas, J. (2004) Inhibitory effects of proanthocyanidins from Ribes nigrum leaves on carrageenan acute inflammatory reactions induced in rats. BMC Pharmacology 4;25.
  9. Garbacki, N.; Kinet, M.; Nusgens, B.; Desmecht, D.; Damas, J. (2005) Proantocyanidins, from Ribes nigrum leaves, reduce endothelial adhesion molecules ICAM-1 and VCAM-1. Journal of Inflammation 2;9.
  10. Dvaranauskaite A, Characterization of steam volatiles in the essential oil of black currant     buds and the antioxidant properties of different bud extracts. J Agric Food Chem. (2008)     May 14;56(9):3279-86 
  11. Hurst SM. et al. Blackcurrant proanthocyanidins augment IFN-gamma-induced     suppression of IL-4 stimulated CCL26 secretion in alveolar epithelial cells. Mol Nutr     Food Res. (2010) Jul;54 Suppl 2:S159-70 
  12. Desjardins J. et al. Anthocyanin-Rich Black Currant Extract and Cyanidin-3-O-Glucoside     Have Cytoprotective and Anti-Inflammatory Properties. J Med Food. (2012) Jun 27. 
  13. Karlsen A. et al. Anthocyanins inhibit nuclear factor-kappaB activation in monocytes and     reduce plasma concentrations of pro-inflammatory mediators in healthy adults. J Nutr.     (2007) Aug;137(8):1951-4.
  14. Young et al. Effect of fruit juice intake on urinary quercetin excretion and biomarkers of     antioxidative status. Am J Clin Nutr (1999) vol. 69 (1) pp. 87-94
  15. Matsumoto H, Takenami E, Iwasaki-Kurashige K, et al. Effecten van zwarte bessen anthocyaan intake op de perifere spieren circulatie tijdens het typen werk bij de mens. Eur J Appl Physiol 2005; 94 (1-2): 36-45.
  16. Ohguro et al. Two-Year Randomized, Placebo-Controlled Study of Black Currant     Anthocyanins on Visual Field in Glaucoma. Ophthalmologica Journal international     d'ophtalmologie International journal of ophthalmology Zeitschrift fur Augenheilkunde     (2012)    
  17. Nakaishi H. et al. Effects of black current anthocyanoside intake on dark adaptation and     VDT work-induced transient refractive alteration in healthy humans. Altern Med Rev.     (2000) Dec;5(6):553-62
  18. Suzutani et al. Anti-herpesvirus activity of an extract of Ribes nigrum L. Phytotherapy     research, (2003) vol. 17 (6), pp. 609-13 
  19. Knox et al. Anti-influenza virus activity of crude extract of Ribes nigrum L. Phytotherapy     research,(2003) vol. 17 (2), pp. 120-2
  20. Bron: Mol Nutr Food Res, 2010; doi: 10.1002/mnfr.200900297
  21. Tahvonen RL, Schwab US, Linderborg KM, et al. Black currant seed oil and fish oil supplements differ in their effects on fatty acid profiles of plasma lipids, and concentrations of serum total and lipoprotein lipids, plasma glucose and insulin. J Nutr Biochem 2005;16:353-9.
  22. Erlund I, Marniemi J, Hakala P, et al. Consumption of black currants, lingonberries and bilberries increases serum quercetin concentrations. Eur J Clin Nutr 2003;57:37-42.
  23. Robbers JE, Tyler VE. Tyler's Herbs of Choice: The Therapeutic Use of Phytomedicinals. New York, NY: The Haworth Herbal Press, 1999.
  24. Lyall KA, Hurst SM, Cooney J,et al. Short-term blackcurrant extract consumption modulates exercise-induced oxidative stress and lipopolysaccharide-stimulated inflammatory responses. Am J Physiol Regul Integr Comp Physiol 2009;297:R70-81.
  25. Foster S, Tyler VE. Tyler's Honest Herbal, 4th ed., Binghamton, NY: Haworth Herbal Press, 1999.
  26. Wu D, Meydani M, Leka LS, et al. Effect of dietary supplementation with black currant seed oil on the immune response of healthy elderly subjects. Am J Clin Nutr 1999;70:536-43.
  27. Furse RK, Rossetti RG, Seiler CM, Zurier RB. Oral administration of gammalinolenic acid, an unsaturated fatty acid with anti-inflammatory properties, modulates interleukin-1beta production by human monocytes. J Clin Immunol 2002;22:83-91.
  28. Traitler H, Winter H, Richli U, Ingenbleek Y. Characterization of gamma-linolenic acid in Ribes seed. Lipids 1984;19:923-8.
  29. Fa-lin Z, Zhen-yu W, Yan H, et al. Efficacy of blackcurrant oil soft capsule, a Chinese herbal drug, in hyperlipidemia treatment. Phytother Res 2010;24 Suppl 2:S209-13.
  30. Matsumoto H, Takenami E, Iwasaki-Kurashige K, et al. Effects of blackcurrant anthocyanin intake on peripheral muscle circulation during typing work in humans. Eur J Appl Physiol 2005;94:36-45.
  31. Electronic Code of Federal Regulations. Title 21. Part 182 -- Substances Generally Recognized As Safe. Available at: http://ecfr.gpoaccess.gov/cgi/t/text/text-idx?c=ecfr&sid= 786bafc6f6343634fbf79fcdca7061e1&rgn=div5&view= text&node=21:3.0.1.1.13&idno=21
  32. Dejima K, Ohshima A, Yanai T, et al. Effects of polysaccharide derived from black currant on relieving clinical symptoms of Japanese cedar pollinosis: a randomized double-blind, placebo-controlled trial. Biosci Biotechnol Biochem 2007;71:3019-25.
  33. Dalgård C, Nielsen F, Morrow JD, et al. Supplementation with orange and blackcurrant juice, but not vitamin E, improves inflammatory markers in patients with peripheral arterial disease. Br J Nutr 2009;101:263-9.
  34. Kenny FS, Pinder SE, Ellis IO, et al. Gamma linolenic acid with tamoxifen as primary therapy in breast cancer. Int J Cancer 2000;85:643-8.
  35. Guivernau M, Meza N, Barja P, Roman O. Clinical and experimental study on the long-term effect of dietary gamma-linolenic acid on plasma lipids, platelet aggregation, thromboxane formation, and prostacyclin production. Prostaglandins Leukot Essent Fatty Acids 1994;51:311-6.
  36. Shaw D, Leon C, Kolev S, Murray V. Traditional remedies and food supplements: a 5-year toxicological study (1991-1995). Drug Saf 1997;17:342-56.
  37. Bitsch I, Janssen M, Netzel M, et al. Bioavailability of anthocyanidin-3-glycosides following consumption of elderberry extract and blackcurrant juice. Int J Clin Pharmacol Ther 2004;42:293-300.

Gerelateerde aandoeningen

Aandoening Dagdosering*
Chronisch Vermoeidheids Syndroom 3 x daags 30 druppels
Hooikoorts 3 x daags 30 druppels
Immuniteit 3 x daags 30 druppels
Maculadegeneratie 3 x daags 30 druppels
Oedeem 3 x daags 30 druppels
Verkoudheid 3 x daags 30 druppels